الحزين نگاشتهء ابن فتّال نيشابورى باشد . « 1 » 2 . كتاب تاريخ قم به زبان عربى بوده و نويسنده‌اش حسن بن محمّد بن حسن قمّى معاصر شيخ صدوق است . متن اصلى اين كتاب موجود نيست . 3 . تاريخ قم در سال 865 ق توسط حسن بن على بن حسن عبد الملك قمّى به فارسى ترجمه شده كه اينك موجود است ؛ و لكن تنها چند فصل آن به جاى مانده است و داستان جمكران در متن حاضر ، موجود نيست . البته به سبب نقص كتاب ، نمىتوان ادّعاى عدم وجود داستان جمكران در كلّ كتاب را مطرح كرد . 4 . دست‌خطهاى سيّد نعمت اللَّه جزايرى از تاريخ قم كه محدّث نورى از آن نقل كرده ، مفقود است و اين داستان در آثار فراوان حديثى سيّد نعمت اللَّه جزايرى كه اينك در دسترس است ، وجود ندارد . 5 . كتاب خلاصة البلدان سيّد محمّد رضوى نيز مفقود است و معلوم نيست وى به چه سندى اين داستان را از كتاب مونس الحزين نقل كرده است . دو . بررسى محتواى گزارش 1 . در اين گزارش ، سال وقوع داستان ، 393 ق ذكر شده است و داستان از كتاب شيخ صدوق كه در سال 381 ق فوت كرده منقول است ؛ يعنى وقوع داستان ، دوازده سال پس از فوت نويسندهء كتاب مونس الحزين است . « 2 » 2 . نكتهء مبهم داستان اين است كه روشن نيست اين ماجرا در رؤيا و خواب اتفاق

--> ( 1 ) . گفتنى است ابن فتّال نيشابورى ( م 508 ق ) ( صاحب روضة الواعظين ) كتابى به نام مونس الحزين داشته ( كه البته اكنون مفقود است ) و احتمال دارد نام ايشان با ابن بابويه صدوق اشتباه شده باشد و در حقيقت ، ابن فتّال منبع اصلى باشد . در اين صورت ، بسيارى اشكالات از جمله اشكال بالا و اشكال شماره 1 و 3 در بحث محتواى روايت ، از ميان مىرود . ( 2 ) . برخى از محقّقان ، از جمله آية اللَّه شبيرى زنجانى ، به اين ايراد پاسخ داده و گفته‌اند كه شايد در اين نقل ، تسعين با سبعين ، اشتباه شده است ؛ يعنى نقل كتاب تاريخ قم 373 قمرى بوده است كه شش سال قبل از فوت شيخ صدوق مىشود ( ماهنامهء پاسدار اسلام : ش 385 - 386 ص 20 ) .